اقتصاد پلتفرمی چگونه معادلات اشتغال را تغییر داد؟

به گزارش اکوآنلاین،در سال‌های اخیر، یک انقلاب نامحسوس اما عمیق در ساختار اشتغال ایران رخ داده است. دیگر برای پیدا کردن شغل یا درآمدزایی، نیاز نیست حتماً کارت‌زنی در کارخانه یا پشت میز‌نشینی در ادارات باشد. ظهور غول‌های اقتصاد پلتفرمی مانند اسنپ، تپسی، دیجی‌کالا، دیوار و پلتفرم‌های خدماتی، تعریف ما از «کار» را تغییر داده است. اما آیا این تغییر، راهکاری پایدار برای معضل بیکاری است یا تنها مسکنی موقت؟
 

 پلتفرم؛ دفتر کاری در جیب شما

اقتصاد پلتفرمی یا همان «اقتصاد گیگی» (Gig Economy)، مدلی است که در آن پلتفرم‌های آنلاین، واسطه‌ای بین عرضه‌کننده خدمت و مشتری می‌شوند. در ایران، این مدل بیش از هر جای دیگری در حمل‌ونقل و خرده‌فروشی ریشه دوانده است. برای میلیون‌ها ایرانی، گوشی هوشمند دیگر ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه ابزار اصلی تولید درآمد است.
 

چرا اقتصاد پلتفرمی محبوب شد؟

سهولت در ورود: برخلاف مشاغل سنتی که نیازمند رزومه، گزینش و سرمایه اولیه هستند، ورود به اقتصاد پلتفرمی تنها با یک ثبت‌نام ساده امکان‌پذیر است.

انعطاف در زمان: برای دانشجو، کارمند یا کسی که به دنبال شغل دوم است، این پلتفرم‌ها اجازه می‌دهند در ساعت‌های دلخواه کار کند.

درآمد مکمل در دوران تورم: شاید مهم‌ترین دلیل استقبال مردم از این پلتفرم‌ها، تورم مزمن باشد. وقتی حقوق یک شغل ثابت کفاف هزینه‌ها را نمی‌دهد، پلتفرم‌ها فرصت «تکمیل درآمد» را در ساعات فراغت فراهم می‌کنند.
 

 چالش‌های سایه؛ امنیت شغلی کجاست؟

اگرچه اقتصاد پلتفرمی بار بزرگی از دوش بازار کار برداشته، اما چالش‌های جدی نیز ایجاد کرده است:

فقدان بیمه و بازنشستگی: شاغلان در این بخش، کارمند محسوب نمی‌شوند و عمدتاً از مزایای قانونی نظیر بیمه تامین اجتماعی، سنوات و حق عیدی بی‌بهره‌اند.

نوسان درآمد: درآمد در این پلتفرم‌ها وابسته به الگوریتم‌ها و میزان تقاضا است. این یعنی درآمد ثابت وجود ندارد و ریسک معیشتی بالاست.

مدیریت الگوریتمیک: برخلاف رئیس انسانی که می‌توان با او مذاکره کرد، در اینجا «الگوریتم» تصمیم می‌گیرد که چه کسی کار بگیرد و چه کسی نگیرد؛ که این موضوع باعث فشارهای روانی بر کارگران شده است.
 

 آینده بازار کار ایران

به نظر می‌رسد اقتصاد پلتفرمی دیگر یک پدیده گذرا نیست؛ بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از اقتصاد ایران شده است. با این حال، دولت و سیاست‌گذاران اقتصادی باید به فکر «قانون‌گذاری منعطف» باشند. ایجاد ساختارهای بیمه‌ای ویژه برای فعالان این حوزه، می‌تواند امنیت شغلی آن‌ها را بدون از بین بردن مزیت اصلی این پلتفرم‌ها (یعنی انعطاف‌پذیری) افزایش دهد.
 

جمع‌بندی

اقتصاد پلتفرمی در ایران، فرصتی بزرگ برای کاهش بیکاری است که نباید آن را نادیده گرفت. اما برای تبدیل شدن به یک بازار کار «پایدار»، نیاز به بلوغ قانونی و حمایت‌های اجتماعی داریم. آیا ما در حال حرکت به سمت جامعه‌ای هستیم که در آن شغل ثابت معنای خود را از دست می‌دهد؟ پاسخ به این سوال، معمای اصلی بازار کار در دهه‌ی آینده خواهد بود./ زهرا صادقی