تهدیدی بسیار بزرگ برای ترانزیت و اقتصاد ایران
۱۴:۰۴ | ۱۴۰۴/۰۵/۲۲
به گزارش اکو آنلاین:كریدور زنگزور، مسیر استراتژیكی است كه برای اتصال زمینی جمهوری آذربایجان به جمهوری خودمختار نخجوان از طریق استان سیونیك ارمنستان پیشنهاد شده است. این طرح در تابستان ۲۰۲۵ به صورت رسمی در توافقی بین امریكا، ارمنستان و آذربایجان مطرح و تاكید شد كه این مسیر باید بدون مانع باشد. ایران مخالفت جدی با این كریدور دارد و آن را تهدیدی جدی برای منافع اقتصادی و امنیتی خود میداند. در این یادداشت، تمركز بر تحلیل اقتصادی ابعاد این موضوع، بررسی فرصتهای از دست رفته، نقش كریدور در تجارت و ترانزیت منطقه و ارزیابی خسارتهای سالانه احتمالی ناشی از حذف ایران از این مسیر خواهد بود.
تجارت و ترانزیت ایران با منطقه
بر اساس آمار رسمی، روابط تجاری ایران و ارمنستان طی سالهای اخیر رشد قابل توجهی داشته است. در سال ۲۰۱۸ ارزش كل مبادلات تجاری دو كشور به حدود ۳۶۴ میلیون دلار رسید كه بالاترین میزان تا آن زمان بود. صادرات ایران به ارمنستان در همان سال حدود ۲۶۹ میلیون دلار گزارش شده كه عمدتا شامل گاز طبیعی، پتروشیمی، آهن و فولاد و محصولات ساختمانی بوده است. روند صعودی تجارت ادامه یافته و در سال ۲۰۲۴ حجم تجارت دو طرف به حدود ۷۳۷.۴ میلیون دلار افزایش یافته است؛ تقریبا دو برابر رقم ۲۰۱۸. ایران سهم غالبی در این تجارت دارد و بیش از ۷۰ درصد آن مربوط به صادرات ایران به ارمنستان است. در زمینه ترانزیت كالا، ایران نقش كلیدی در اتصال كشورهای آسیای میانه و حاشیه دریای خزر به بازارهای جهانی ایفا میكند. آمار گمرك ایران نشان میدهد كه در سال ۱۴۰۳ خورشیدی، نزدیك به ۲۱.۹ میلیون تن كالا از خاك ایران عبور كرده است؛ رشد ۲۲.۵ درصدی نسبت به سال قبل. درآمد ترانزیتی ایران در این سال بالغ بر یك میلیارد دلار بوده و بهطور متوسط به ازای هر تن كالا، حدود ۵۰ تا ۷۰ دلار درآمد كسب كرده است. این ظرفیت و درآمد قابل توجه، یكی از محورهای اقتصادی مهم كشور به شمار میآید.
فرصتهای بالقوه و محدودیتها
ایران از سالها قبل برنامهریزی كرده بود تا با ایجاد كریدورهای منطقهای مانند «كریدور بینالمللی خلیجفارس-دریای سیاه» موقعیت ترانزیتی خود را به شدت توسعه دهد. این طرحها میتوانستند هزینه حمل كالا را تا 40-30 درصد كاهش داده و زمان انتقال را به طرز چشمگیری كوتاه كنند. به علاوه، بهرهبرداری از زیرساختهای ریلی و بنادر جنوبی كشور، زمینهای مناسب برای افزایش صادرات غیرنفتی و ترانزیت كالا فراهم میآورد. با این حال، محدودیتهای تحریمی، مشكلات تامین مالی و عدم تكمیل پروژههای راهآهن (مانند خط راهآهن رشت–آستارا و اتصال ریلی به ارمنستان) باعث شده است كه ایران نتواند از ظرفیت كامل این مسیرها بهرهبرداری كند. هزینه احداث زیرساختهای ریلی لازم بیش از ۳.۵ میلیارد دلار برآورد شده كه تاكنون تامین نشده است.
ابعاد ژئوپلیتیكی و تهدیدهای امنیتی
امضای توافقنامه ایجاد كریدور زنگزور، بدون هماهنگی ایران و با حمایت امریكا، تهدیدی جدی برای منافع منطقهای و امنیت ملی كشور محسوب میشود. این كریدور به نوعی ایران را از حلقه ترانزیتی اصلی در منطقه خارج و جایگاه استراتژیك ایران در مسیرهای تجاری و انرژی را تضعیف میكند. حذف ایران از این مسیر، علاوه بر خسارت اقتصادی، بر نفوذ سیاسی كشور در قفقاز و خاورمیانه نیز تاثیر منفی خواهد داشت.
وضعیت تردد كامیونها
مجموع تردد كامیون در هر روز در مرز نوردوز عددی بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ كامیون برای صادرات ایران به ارمنستان است. مرز نوردوز، مسیر اصلی ترانزیتی ایران و ارمنستان است. از این تعداد كامیون هم كه عرض كردم بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ حدود ۷۰ تا ۷۵ كامیون حامل سوخت هستند. همچنین روزانه ۶۰ تا ۷۰ كامیون ارمنستانی نیز برای ترانشیپمنت (انتقال بار) وارد خاك كشور میشود. با اجرایی شدن كریدور زنگزور، سالانه تقریبا ۴۳,۰۰۰ كامیون از مسیر ایران حذف میشوند. سالانه میزبان عبور حدود ۴۳,۰۰۰ كامیون تركیهای است كه از مسیر ایران به آسیای میانه میروند. اگر كریدور زنگزور كامل شود، تركیه قادر خواهد بود برای ترانزیت به آسیای میانه از آن استفاده كند بدون نیاز به عبور از خاك ایران. بنابراین این رقم، معادل تعداد كامیونهایی است كه ایران ممكن است از دست بدهد. این كاهش قابل توجه در تردد كامیونها نشانگر بخشی از زیانی است كه ایران از ظرفیت ترانزیتی خود متحمل خواهد شد، بخشی كه در اقتصاد ملی و درآمدهای ترانزیتی تاثیرگذار خواهد بود.
فرصتهای از دست رفته
ایران هماكنون سالانه حدود ۱ تا ۱.۵ میلیارد دلار درآمد مستقیم از ترانزیت كالا به دست میآورد كه این رقم میتواند با تكمیل زیرساختها و توسعه مسیرها تا ۲ میلیارد دلار افزایش یابد. بررسیهای بلندمدت نشان میدهد كه طی ۱۵ سال گذشته ایران در مجموع بین ۲۰ تا ۲۵ میلیارد دلار فرصت اقتصادی را به دلیل عدم بهرهبرداری كامل از ظرفیتهای ترانزیتی و تجاری از دست داده است؛ معادل متوسط سالانه ۱.۵ میلیارد دلار. اگر كریدور زنگزور اجرایی و ایران از این مسیر كنار گذاشته شود، حداقل ۲۰ تا ۳۰ درصد از درآمد ترانزیتی فعلی خود را از دست خواهد داد. به عبارتی، زیان مستقیم ترانزیتی حدود ۳۰۰ میلیون دلار در سال خواهد بود. علاوه بر این، فرصتهای سرمایهگذاری و تجاری كه میتوانست نصیب كشور شود، از دست خواهد رفت كه به تنهایی معادل سالانه ۱.۵ میلیارد دلار است. هزینههای ثانویه شبكهای نیز زیانها را افزایش میدهد و در مجموع تخمین زده میشود كه ایران سالانه حدود ۲.۶ میلیارد دلار خسارت خواهد دید.
پیامدهای ملموس بر اقتصاد
كاهش درآمدهای گمركی و خدمات ترانزیتی
افت صادرات غیرنفتی به بازارهای مهم اروپایی و آسیایی
كاهش جذابیت سرمایهگذاری در زیرساختهای حمل و نقل
تشدید وابستگی به مسیرهای جایگزین تحت كنترل رقبای منطقهای مانند تركیه و آذربایجان
پیشنهادات برای حفظ و توسعه سهم ایران در كریدورهای ترانزیتی
تسریع در تكمیل و توسعه زیرساختهای ریلی و بندری كشور
دیپلماسی فعال برای حفظ سهم ترانزیتی با كشورهای همسایه و بازیگران منطقهای
ارتقای خدمات لجستیكی و كاهش هزینههای عملیاتی و گمركی
جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی برای پروژههای زیرساختی با تضمینهای قانونی
برنامهریزی ملی برای توسعه كریدورهای جایگزین و تقویت همكاریهای منطقهای
سخن پایانی
حذف كریدور زنگزور از معادلات منطقهای، زیانی قابل توجه معادل سالانه ۲.۶ میلیارد دلار به اقتصاد ایران وارد میكند. این عدد نمایانگر مجموع زیانهای مستقیم ترانزیتی، فرصتهای سرمایهگذاری از دست رفته و هزینههای ثانویه شبكهای است. راهكارهای پیشنهادی میتواند بخشی از این خسارت را جبران كند و ایران را به مسیر توسعه پایدار اقتصادی بازگرداند. زمان اقدام و اراده سیاسی در این زمینه حیاتی است./ اعتماد
